Yazar; Dkt. Betül Yıldızbaş
Disleksi, bireyin zekâ düzeyi ve eğitim olanakları yeterli olmasına rağmen okuma ve yazma becerilerinde kalıcı güçlüklerle kendini gösteren, nörogelişimsel temelli bir öğrenme güçlüğüdür.
Disleksi; harfleri ters yazma ya da okumayı sevmeme gibi yüzeysel davranışlardan ibaret değildir. Temelinde, dilin ses yapısını işleme, bilgiyi zihinde tutma ve dikkat süreçlerini düzenleme gibi bilişsel mekanizmalardaki farklılıklar yer alır.
Disleksinin Bilişsel Temelleri
Disleksi yalnızca bir okuma sorunu değildir. Çok sayıda bilişsel sistemin etkileşimiyle ortaya çıkar. Araştırmalar, dislekside özellikle şu alanların öne çıktığını göstermektedir:
• Fonolojik farkındalık: Dilin ses yapısını ayırt etme ve sesleri bilinçli olarak işlemleme• Çalışma belleği: Okuma sırasında harfleri, heceleri ve anlamı zihinde tutabilme• Dikkat ve yürütücü işlevler: Okuma sürecini planlama, hataları fark etme, dikkatini sürdürebilme• İşlemleme hızı: Bilgiyi hızlı ve verimli şekilde işleme
Bu alanlardaki güçlükler, disleksinin akademik performans üzerindeki etkisini artırabilmektedir.
Erken Belirtiler: Okul Öncesi Dönemde Neler Fark Edilir?
Disleksinin klinik belirtileri çoğunlukla okul çağında belirginleşmekle birlikte, okul öncesi dönemde gözlenen bazı göstergeler risk faktörleri olarak değerlendirilmektedir:
• Fonolojik farkındalık becerisinde zorluk yaşanması; kafiye oluşturma, hece sayısını bulma gibi görevlerde zorlanma• Yazı farkındalığının düşük olması• Dil ve konuşma becerilerinde zorluk yaşanması; gecikmiş konuşma, dil gelişiminin yavaş ilerlemesi, sınırlı sözcük dağarcığı, konuşma seslerinin hatalı üretiminin beklenenden uzun sürmesi ve anlatı güçlükleri• Harf–ses ilişkisini kurmada zorlanma; harflerle sesleri eşleştirmede ve adını yazmada güçlük yaşanması
Bu erken belirtiler, ilerleyen yıllarda disleksi tanısı alabilecek çocukların risk altında olduğunu gösteren uyarı işaretleriolarak değerlendirilmektedir.
Okul Döneminde Disleksi İşaretleri
Okul döneminde disleksi şu şekilde kendini gösterebilir:
• Harf-ses ilişkisini öğrenmede, harflerin temsil ettikleri sesleri seri bir şekilde hatırlayarak birleştirmede, sözcükleri harf-ses ilişkisi kurarak çözümlemedezorlanma.• Akıcı okumada zorlanma; kelimeleri yavaş ve parçalı okuma.• Okuduğunu anlamada güçlük yaşama; metni okusa bile anlam çıkarma, özetleme ve çıkarım yapmada zorlanma.• Yazma becerisinde zorlanma. • Dikkat ve organizasyon zorlukları; okuma sırasında kolayca dikkatin dağılması, görevleri planlamada zorlanma.
Dislekside Dil ve Konuşma Terapisti (DKT) Neden Önemlidir?
Disleksi, dil temelli bir bozukluktur. Bu bağlamda, Dil ve Konuşma Terapistlerinin sürece dahil olması, hem tanılama hem de müdahale aşamalarında kritik bir öneme sahiptir.
1. Erken Dönem Belirtilerin Takibi: Disleksinin erken dönem risk faktörlerinden olan; gecikmiş konuşma, kelime dağarcığı sınırlılığı, fonolojik farkındalık güçlükleri doğrudan dil ve konuşma becerileriyle ilgilidir. DKT’ler, bu risk grubundaki çocukları erken dönemde belirleyerek müdahale için çok geç kalınması durumunun önüne geçebilirler.
2. Eşlik Eden Bozuklukların (Komorbidite) Yönetimi:Disleksiye sıklıkla Gelişimsel Dil Bozukluğu ve Konuşma Sesi Bozuklukları eşlik etmektedir. Bu durum sözel dil ile yazılı dil arasındaki güçlü ilişkiyi ortaya koymaktadır. Sözel dilde yaşanan güçlükler okuma-yazma becerilerinin edinimini zorlaştırmakta; yazılı dildeki güçlükler ise çoğu zaman sözel dil sınırlılıklarıyla birlikte görülmektedir. Bu karşılıklı ilişki, dislekside müdahalenin yalnızca yazılı dile değil, sözel dile de yönelmesini gerekli kılar.
Kaynak Önerisi
Catts, H. W., Terry, N. P., Lonigan, C. J., Compton, D. L., Wagner, R. K., Steacy, L. M., Farquharson, K., & Petscher, Y. (2024). Revisiting the definition of dyslexia. Annals of Dyslexia, 74(3), 282–302. https://doi.org/10.1007/s11881-023-00295-3
Elwan, F., Gaballah, S., & Khalifa, A. G. (2019). Impairment of some cognitive process in children with reading disability in middle childhood, late childhood, and early adolescence. Middle East Current Psychiatry, 26(1). https://doi.org/10.1186/s43045-019-0001-z
Grande, M., Tschierse, J., Meffert, E., Huber, W., Wilms, M., Willmes, K., & Heim, S. (2022). One Reading Disorder, Many Causes - Cognitive Subtypes of Developmental Dyslexia.
Handler, S. M., & Fierson, W. M. (2011). Learning Disabilities, Dyslexia, and Vision. Pediatrics, 127(3), e818–e856. https://doi.org/10.1542/peds.2010-3670
Li, X., Hu, M., & Liang, H. (2022). The Percentages of Cognitive Skills Deficits among Chinese Children with Developmental Dyslexia: A Systematic Review and Meta-Analysis. Brain Sciences, 12(5), 548. https://doi.org/10.3390/brainsci12050548
Ligges, C., & Lehmann, T. (2022). Multiple Case Studies in German Children with Dyslexia: Characterization of Phonological, Auditory, Visual, and Cerebellar Processing on the Group and Individual Levels. Brain Sciences, 12(10), 1292. https://doi.org/10.3390/brainsci12101292
Shaywitz, S. E. (2003). Clues to dyslexia in early childhood. In Shaywitz S. Overcoming Dyslexia. New York: Alfred A. Knopf, 122-27, 2003.
Snowling, M. J. (2012). Early identification and interventions for dyslexia: a contemporary view. Journal of Research in Special Educational Needs, 13(1), 7–14. https://doi.org/10.1111/j.1471-3802.2012.01262.x
Zakopoulou, V., Anagnostopoulou, A., Christodoulides, P., Stavrou, L., Sarri, I., Mavreas, V., & Tzoufi, M. (2011). An interpretative model of early indicators of specific developmental dyslexia in preschool age: A comparative presentation of three studies in Greece. Research in Developmental Disabilities, 32(6), 3003–3016 https://doi.org/10.1016/j.ridd.2011.03.021