Yazar; Dkt. Betül Yıldızbaş
Dilin, Anlatının ve Etkileşimin Kesişiminde Bir Müdahale Yaklaşımı
1. Kavramsal Çerçeve
Etkileşimli Kitap Okuma (EKO), okuma eylemini; dilsel etkileşim, anlam inşası ve bilişsel ortaklık sürecine dönüştüren bir yaklaşımdır.
Yöntem, dil gelişimini doğal bir bağlamda destekler. Çocuk artık “dinleyen” değil, anlam kurucu bir özne hâline gelir.
2. Dil Gelişimi Bağlamında EKO
Etkileşimli kitap okuma, çocukların okuryazarlık becerilerini ve dil gelişimini destekler. Kitap okuma yoluyla çocuklara; yeni kelimeler, dilbilgisi kuralları ve duygular tanıtılabilir.
Erken okuryazarlık
Erken okuryazarlık, çocukların erken dönemde -formal okuma-yazma öğretimine başlamasından önce- edindikleri beceri ve ön bilgilerdir.
Bu beceriler, çocukların ilerleyen yıllardaki akademik becerilerinin gelişimine temel oluşturur ve okul başarılarını destekler. Erken okuryazarlık, çocukların yazılı materyaller, kelime dağarcığı ve fonolojik farkındalık konusundaki farkındalıklarını geliştirmeyi amaçlar. Bu farkındalık sayesinde çocuklar, küçük yaşlardan itibaren öykülerle ve kitaplarla tanışırlar.
Erken okuryazarlık becerileri şunlardır:
Yazı farkındalığı
Sözcük bilgisi
Fonolojik farkındalık
Harf bilgisi
Anlama becerisi
Yazı farkındalığı: Çocuğun yazı ile sözel dil arasındaki bağlantıyı, kullanım amacını ve şekilsel niteliklerini anlama, yazının kurallarını kavrayabilme becerisi yazı farkındalığıdır.
Yazı farkındalığı; çocuğun yazıyı beklenen biçimde tutabilmesi, başlangıç sayfasının farkında olması, sayfaları doğru sırayla takip edebilmesi, yazının hangi yönde ilerlediğini kavrayabilmesi ve yazı yönünde gözünü kaydırma becerisi, yazıdaki boşlukları, noktalama işaretlerini, büyük ve küçük harflerin farklı kullanım yerlerini ve üstlendikleri görevleri bilebilme yeteneği becerilerini içermektedir.
Sözcük bilgisi: Çocuğun duyduğu bir kelimeyi tanıyıp anlamlandırarak, günlük iletişiminde ve cümlelerinde uygun biçimde kullanabilme becerisidir. Okuduğunu anlama becerisinin gelişiminde etkilidir.
Çocuklarla etkileşimli kitap okunma, daha çok yeni sözcük öğrenmelerini ve karmaşık hikayeleri anlamaya başlamalarını sağlar. Çocukların dinleme becerileri gelişir, dikkat dağınıklıkları azalır ve dikkat becerileri artar.
Sözcük bilgisi, yazılı metni doğru şekilde okuyabilmek ve anlamlandırabilmek için önemli bir temel oluşturur. Zengin bir kelime dağarcığı, sözcüklerin daha hızlı ve kolay tanınmasını sağlayarak okuma akıcılığını artırır ve aynı zamanda üst düzey bir beceri olan okuduğunu anlama üzerinde de doğrudan etkilidir. Çünkü okuma, yazılı sembollerin anlamlı bir dile dönüştürülmesi sürecidir. Bu süreç özellikle erken dönemlerde; alfabenin harflerini tanımayı, bu harflerin hangi seslere karşılık geldiğini çözmeyi ve bu sesleri bir araya getirerek sözcükleri oluşturmayı içerir.
Fonolojik farkındalık: Fonolojik farkındalık; dilin ses yapılarını tanıma, bu yapılar üzerinde düşünebilme, kelimelerdeki ses yapılarını fark etme ve manipüle etme yeteneğidir. Fonolojik farkındalık, şu beceriler içerir:
Sözcüklerin aynı sesle başlayabildiğini, aynı sesle bitebildiğini, sözcük ortalarındaki seslerin aynı olabileceğini,
Seslerin sözcükleri oluşturabildiğini, sözcüklerin seslere ayrışabileceğini, sözcüklerin içerisinden bazı sesler veya heceler çıkarılması yoluyla yeni sözcüklerin oluşabileceğini,
Sözcüklerin kafiyeli olabileceğini ve
Cümlelerin sözcüklerden oluştuğunu ayırt edebilme becerisi.
Yapılan araştırmalara göre, fonolojik farkındalık becerisi yüksek olan çocuklar, okuma becerisini daha hızlı edinirler çünkü sesleri ayırt etme becerisi kelimeleri çözümleme becerisini de etkiler.
Ebeveynler, etkileşimli kitap okuma sırasında çocuklarının fonolojik farkındalığını geliştirmek için seslerle oynayabilir, çocukların dikkatini kafiyeli kelimelere çekebilir, onları kelimeleri söylemeye teşvik edebilir, bir kelimeyi söylemek için sesleri karıştırabilir, bir cümlenin her kelimesini alkışlayabilir, bir kelimeyi hecelere ayırabilir veya kelimelerin ilk seslerini ayırarak çocukların sesbilgisel becerilerini destekleyebilirler.
Harf bilgisi: Çocukların, içinde yaşadıkları dilin alfabesindeki harflerin isimlerini bilmeleri ve harflerin adlarıyla sembollerini birbiriyle ilişkilendirebilmesidir.
Anlama becerisi: Konuşan kişinin vermek istediği mesajı pürüzsüz olarak anlayabilme ve gelen uyarıcıya karşı tepkide bulunabilmedir.
Okumanın temel amacı, metindeki bilgiyi anlamak ve ne anlatıldığını kavrayabilmektir.
Kelime bilgisi ve etkin dinleme becerisi birbiriyle ilişkilidir. Etkileşimli kitap okuma etkinliği ile çocuklar daha çok yeni kelime kazanırlar böylelikle de daha karmaşık hikâyeleri anlayabilirler. Çocukların öyküyü dinlerken hikâyeyle ilgili yorumlarda bulunmaları hem dinleyici konumundayken anladıklarını hem de ilerleyen zamanlardaki okuduğunu anlama becerisinin temelini attıklarını göstermektedir.
EKO, erken okuryazarlık becerilerinin yanı sıra birçok alanı etkiler. Bu gelişim alanları ve beceriler şunlardır:
İfade edici dil becerileri
Akademik başarı
Bilişsel beceri
İfade edici dil becerileri: Araştırmalar, okul öncesi dönemde bir yetişkinle düzenli olarak kitap okuma etkinliklerine katılan çocukların, özellikle ifade edici dil becerileri ve kelime bilgisi açısından akranlarına göre daha başarılı olduklarını göstermektedir.
Akademik başarı: Birçok çalışma, erken okuryazarlık becerileri ile akademik başarı arasında güçlü ilişkiler olduğunu göstermektedir. Araştırma sonuçları, erken okuryazarlık becerilerinin okul öncesinde desteklenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Hem ebeveynlerin evlerinde hem de çocukların okullarda eğitimcilerle gerçekleştirdikleri kitap okuma uygulamaları, erken okuryazarlık becerilerini desteklemede en fazla yararlanılan yöntemlerden biridir.
Bilişsel beceri: Kitaplar sayesinde çocuklar, kazandıkları yeni kavramları adlandırabilir ve bu kavramlar arasında yeni ilişki bağları geliştirerek bilişsel becerilerini geliştirirler.
3. Uygulama Dinamikleri
Etkileşimli kitap okuma müdahaleleri, çocuğu mevcut dil seviyesinden biraz daha ileri bir dile maruz bırakmaya teşvik eden teknikleri kullanmaktadır. Çocuğun dil gelişimi üzerinde olumlu bir etkisi olduğu gösterilmiş olan yeniden düzenlemeleri, genişletmeleri ve açık uçlu soruları içermektedir.
EKO uygulama adımları:
a. okuma öncesi,
b. okuma sırası ve
c. okuma sonrasıdır.
a. Okuma öncesi
Sürecin ilk adımı gelişimsel açıdan uygun bir resimli çocuk kitabı seçilmesidir. Kitap seçiminde dikkat edilmesi gereken noktalar aşağıda sıralanmıştır:
Çocuğun dinlediği metinle ilişki kurabilmesi için görsel içeriği zengin resimli çocuk kitapları seçilmelidir. Bu sayede yeni kelime edinimi, sadece anlamsal yönden bir açıklamanın yanında görsel olarak sağlanmış olur.
Kitapta yer alan görsellerin çocuğun ilgisini çekecek estetikte olmadır.
Çocuğun bireysel gelişim özelliklerine aynı zamanda istek ve gerekliliklerine dikkat edilmelidir.
Çocuğun kitaptan keyif alabilme ve içeriğinin eğitici olmasına dikkat edilmelidir.
Çocuğun sebep- sonuç ilişkisi kurabilme yeteneğini desteklemelidir.
Morfolojik açıdan zengin, tekrarlayan yapıların olduğu bir kitap olmalıdır.
Anlamsal olarak zengin, duygu ve sosyal ilişki temalarını konuşabilmeye alan tanıyan bir kitap olmalıdır.
Çocuğun kendini metin içinde bulabileceği karakterler ve gerçek yaşam bağlamları içeren anlatılar içermesine dikkat edilmelidir.
Kitap seçiminin ardından ikinci adım, hedef kelimelerin ve sesbirimlerin belirlenmesidir. Öğrenme kapasiteleri dikkate alınarak yararlanılacak kitaplarda belli sayıda kelimenin öğretimi hedeflenmelidir. Hedef kelimeler, çocukların yeteri kadar tanımadıkları, daha edinmedikleri kelimelerden seçilir. Özel gereksinimleri olan çocuklarla çalışılırken tespit edilen hedef kelimelerin sayısı gelişimleri normal çocuklara göre daha az sayıda (sözgelimi, 2-5 kelime) olabilirken, bu sayı gelişimleri normal çocuklarda 5-10 kelime arasında olabilmektedir.
Sorular, örnekler ve açıklamalar önceden belirlenmelidir.
Kitapla tanışma aşamasında, kitabın biçimsel özellikleri -ön kapak, arka kapak, kitabın sırt kısmı-kitabın içinde birden çok sayfa olduğu çocuklara gösterilmelidir. Sonra ön kapakta yer alan başlık, kitabın yazarı, resimleyen kişi, yayınevi adı parmak ile takip edilerek sesli olarak okunmalıdır. Bu sayede çocuklar yazı farkındalığı becerisine yönelik ilk adımı atmaktadır.
Kitabın ne hakkında olabileceği, ne tür olaylar geçebileceğine dair açık uçlu sorular sorularak çocuğun tahminde bulunması istenmelidir.
Çocuklardan gelen yanıtları dikkatli bir şekilde değerlendirmeli ve bu yanıtlar yeni ifade ve sözcükler eklenerek genişletilmelidir.
b. Okuma sırası
Hedef sözcüklerin anlamları açıklanmalıdır.
Hedef sözcüklerin anlamları resimlerle ve ek materyallerle desteklenmelidir. Resimlerde açıkça görülmeyen hedef sözcükler için ek resim ve materyaller sağlanarak çocukların bunları incelemesine imkân sağlamalıdır.
Çocukların kendi yaşamları ile ilişkilendirebilecekleri örneklerin sunulmalıdır. Çocuğun geçmiş deneyimleri ile ilişkisi öğrenmenin kalıcılığında etkilidir. Çocuklara okunan yeni kitap ile önceden okunan kitap arasında ilişki kurması ya da günlük hayatta karşılaştıkları durumlarla ilişki kurmak önemlidir.
Geçmiş deneyimler ile öykünün içeriğinin ve hedef sözcüklerin anlamları desteklenmelidir.
Fonolojik farkındalık ve yazı farkındalığı becerileri desteklenmelidir. Sözcükleri sesbirimlerine ayırarak, aynı sesbirimiyle başlayan sözcükleri vurgulayarak okunması çocukların sesbirimsel organizasyonun farkına varmasını ve sözcük ile sesbirim arasındaki farkı anlayarak gerekli durumlarda bunu diğer sözcüklerde de yapabilmesini sağlayabilmektedir. Okuma öncesinde kitap tanıtımı aşamasında parmakla gösterme; yazı yönü, soldan sağa yazım gibi özelliklerin vurgulanması yazı farkındalığını desteklemektedir.
5N1K soruları ve açık uçlu sorular sorulmalıdır.
Tekrarlar ve genişletmeler kullanılmalıdır. Çocukların cevapları tekrar edilmeli, genişletilmeli ve gelişmiş dilbilgisel modeller sunulmalıdır.
Etkin katılımı arttırmak ve hedef sözcüklerin daha iyi anlaşılması sağlamak için zaman zaman cümleleri yarım bırakarak çocuğun bu cümleyi tamamlamasının sağlanmalıdır. Bu cümleler belirlenirken anlam ve dilbilgisel olarak öyküyü bozmayacak bununla birlikte aynı zamanda resimlerde ipucu barından cümleler olması gerekmektedir.
c. Okuma sonrası
Öykü özetlenmelidir. Çocuğun soruların cevaplarını hatırlayamadığı durumda resimleri tekrar göstererek ipucu sağlanmalıdır. Çocuğa olayın öncesinde ve sonrasında neler olduğu sorusu yöneltilerek yardımcı olunmalıdır.
Etkinlikler aracılığıyla kazanımların kalıcılığını sağlanmalıdır. Okuma sürecinden sonra gerçekleştirilecek etkinlikler ile hedeflenen sözcük ya da dilbilgisel yapının kazanımı pekiştirilmelidir.
4. Teknikler
Etkileşimli kitap okumada bazı tekniklerden yararlanılmaktadır. Bu teknikler;
CROWD (Completion, recall, open-ended questions, wh questions, distancing)
PEER (Prompt, evaluate, expand, repeat)
CROWD Tekniği
C. Tamamlama (Completion): Çocuktan öyküdeki bir ifadeyi veya cümleyi tamamlaması istenir. Çocuğun dinlediğini anlama ve ifade edici dil becerilerini destekler.
Yetişkin: “Küçük kedi çok acıkmıştı, bu yüzden mama kabına doğru gidip …”
Çocuk: “Yemek yedi.”
R. Hatırlama (Recall): Karakterler ve olaylar hakkında soru sorulur. Çocuğa dili kullanması için fırsat verir. Çocuğun öyküye yönelik dikkatini artırır ve metindeki ayrıntıları fark etme becerisinin gelişimine katkı sağlar.
Yetişkin: “Masalda kral neyi kaybetmişti?”
Çocuk: “Tacını.”
O. Açık uçlu sorular sorma (Open-ended questions?): Çocuktan resimde anlatılan olayı tanımlaması istenir.
Yetişkin: “Bu resimde neler oluyor anlatır mısın?”
W. 5N1K Soruları (Wh-questions): Ne, nerede, ne zaman, nasıl, niçin, kim soruları sorulur.
D. İlişkilendirme (distancing): Çocuğun kendi yaşamıyla ilişkilendirmesi istenir.
Yetişkin: “Öyküdeki çocuk parka gitmişti. Sen en son ne zaman parka gittin? Orada ne yaptın?”
PEER Tekniği
P.Başlat (Prompt): Çocuktan resimdeki bir nesneyi isimlendirmesi istenir ya da öyküdeki karakterler hakkında soru sorulur. Çocuğun öyküyle ilgilenmesini sağlar. Dikkati artar.
Yetişkin: “Bu ne?”
Çocuk: “At.”
E.Değerlendir (Evaluate): Çocuğun yanıtının doğru olup olmadığı değerlendirilir. Doğru değilse çocuğun yeni sözcüğü öğrenebilmesi için başka hangi bilgilerin verilmesi gerektiği düşünülür. Çocuğa yanıtı hakkında bireysel geribildirim verir ve daha çok bilgi eklemesi için onu destekler.
E.Genişlet (Expand): Çocuğun yanıtı birkaç sözcük daha eklenerek genişletilir. İfade edici dil becerilerini geliştirir.
Çocuk: “Kamyon kullanıyor.”
Yetişkin: ‘Evet, büyük ve kırmızı bir kamyon, değil mi?’
R.Tekrarlat (Repeat): Çocuğun yanıtı tekrarlaması istenir.
5. Uygulama Önerileri
•20–25 dakikayı geçmemelidir; dikkat süreleri gözetilmelidir.
•Kitap seçimi, çocuğun gelişim düzeyi ile uyumlu olmalıdır.
•Görsellerde aşırı renk veya detaydan kaçınılmalı; anlamı destekleyen sembolik resimler tercih edilmelidir.
•Bir kitabı birçok kez okumak çocuklara yeni kelimeler öğrenme konusunda çok etkili bağlamlar oluşturduğu ve tek okuma ile edinilemeyen kelimelerin, kitapların tekrarlı okunmasından sonra kolayca edinildiği belirtilmektedir. Her kitap en az üç kez okunmalı; her okumada farklı bir dilsel hedef izlenmelidir:
1.İlkinde hikâyeyi tanıma,
2.İkincisinde kelime ve yapı zenginleştirme,
3.Üçüncüsünde anlatı kurma.
6. Klinik ve Eğitimsel Yaratıcı Uygulamalar
“Sessiz Sayfa”
Hikâyenin bir sayfası sessiz geçilir. Çocuk, görselden yola çıkarak anlatıyı kendisi oluşturur. Anlatı ve ifade edici dil becerilerini geliştirir. Çocuğun tahmin etme becerisini ve yaratıcılığını da destekler.
“Alternatif Son”
Hikâyenin sonu birlikte yeniden yazılır. Yaratıcı düşünme, problem çözme, tahmin etme, anlatı ve ifade edici dil becerilerini geliştirir.
“Rol Değişimi” Oyunu
Ebeveyn hikâyedeki çocuğu, çocuk yetişkini oynar. Bu teknik, pragmatik becerileri ve zihinsel esnekliği destekler.
7. Gelişimsel Dil Bozukluğunda (GDB) Terapötik Katman
EKO, terapötik etkiyi üç düzlemde yaratır:
1.Dilsel Düzlem: Kelime kazanımı, fonolojik farkındalık, sözdizimsel bütünlük.
2.Bilişsel Düzlem: Dikkat kontrolü, bellek, planlama, tahmin etme.
3.Sosyal-Duygusal Düzlem: Ebeveyn-çocuk etkileşimi, ortak dikkat kurma.
Bu çok katmanlı yapı, GDB’nin yalnızca “konuşma bozukluğu” değil, ilişki kurma biçimiyle ilgili bir mesele olduğunu hatırlatır.
8. Gözlem ve Değerlendirme
EKO yalnızca uygulanmaz, ölçülür ve izlenir.
Dil örneği alarak; ortalama sözce uzunluğu, toplam sözcük sayısı, farklı sözcüklerin sayısı ve farklı sözcüklerin toplam sözcük sayı değerleri hesaplanır.
Elde edilen değerler ile çocukların çalışma öncesinde ve sonrasındaki durumları kıyaslanarak nasıl bir gelişim gösterdikleri belirlenir.
Nitel veriler (video kayıtları, ebeveyn görüşmeleri) ile nicel testler (EROT, TEDİL) birlikte kullanılmalıdır.
9. Önerilen Uygulama Alanları
•GDB, Otizm Spektrum Bozukluğu ve Down sendromu olan çocuklarda erken dönem dil müdahaleleri
•Okul öncesi dönemde aile temelli erken okuryazarlık programları
•Dil terapisi sürecinde anlatı geliştirme protokolleri
•Anaokulu öğretmenleri için etkileşimli okuma eğitimleri
10. Ebeveyn Rolünün Yeniden Tanımı
EKO, ebeveyni öğretici olmaktan çıkarır, ortak anlam ortağı hâline getirir. Bu durum, ev içi dil atmosferini dönüştürür. Emir cümleleri azalır, açıklayıcı ve nedenli ifadeler artar.
Ebeveyn-çocuk ilişkisi, dil gelişiminin aracı değil, yansıması hâline gelir.
Etkileşimli kitap okuma, çocuk ve yetişkin rollerinde değişim sağlamaktadır. Yetişkinin üstlendiği roller; çocuğa hikâye ve aktif dinlemeyle ilgili soru yöneltmektir. Çocuğa hikayeyle ilgili sorular yönelten yetişkin, konuşması için ona fırsatlar sağlamaktadır, bilinmeyen kelimeleri açıklamakta ve çocuğun yanıtları tekrarlama yoluyla genişletmeler yapmaktadır. Temelinde yetişkin ile çocuk arasında etkin bir iletişim olan etkileşimli kitap okuma uygulamaları, yetişkinlerin çocuklara hikâye okunmadan önce çocukların katılımlarını sağlaması ve hikâye okuma sırasında ve daha sonra da bu katılımın sürmesini teşvik etmeyi önemsemesi bakımından geleneksel uygulamalara göre farklılıklar göstermektedir.
11. Sonuç: Dilin İlişkisel Bir Mimari Olduğu Gerçeği
EKO, dilin doğasını yeniden hatırlatır: dil, sadece sembolik bir sistem değil, ortak bir bilinç alanıdır. Bu yöntem, GDB’li çocuklarda dili “yeniden kurma” eylemi hâline getirir. Her hikâye, çocuğun kendi anlatısına doğru attığı bir adım olur.
EKO, dil gelişimini desteklerken aynı anda çocuğun düşünme, yorumlama ve duygularını ifade etme becerilerini harekete geçirir ve tüm bunlar, çocuğun dünyayı anlama ve anlatma biçimini zenginleştirir.
KAYNAK ÖNERİSİ
Acar Şengül, E. (2019). Erken dil müdahalesinde etkileşimli kitap okuma uygulamasının gelişimsel dil gecikmesi görülen çocuklar üzerindeki etkililiğinin incelenmesi [Doktora Tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
Akoğlu, G. (2016). Etkileşimli kitap okuma programı (EKOP): uygulama adımları. Dil ve erken okuryazarlık becerilerinin geliştirilmesine yönelik etkileşimli kitap okuma programı (EKOP), 25-53.
Akoğlu, G., Ergül, C., & Duman, Y. (2014). Etkileşimli Kitap Okuma: Korunmaya Muhtaç Çocukların Alıcı ve İfade Edici Dil Becerilerine Etkileri. Ilkogretim Online, 13(2).
Blewitt P, Rump KM, Shealy SE, Cook SA. (2009). Shared book reading: When and how questions affect young children's word learning. Journal of Educational Psychology. 101(2),294-304.
Dolunay Sarıca, A. (2016). Etkileşimli Kitap okuma programı (EKOP): Kuramsal temelleri, Etkileşimli Kitap Okuma Programı (EKOP) içinde, Ed. C. Ergül, 27-46. Eğiten Yayınevi. Ankara
Bryant PE, MacLean M, Bradley LL, Crossland J. (1990). Rhyme and alliteration, phoneme detection, and learning to read. Developmental Psychology, 26, 429- 438.
Çelebi Öncü E. (2016) Anne-Baba ve Çocuğun Etkileşimli Kitap Okumasının Okul Öncesi Çocuklarının Sosyal Durumlara Yönelik Yaklaşımlarına Etkisinin İncelenmesi. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 4(4),489-503.